Terneuzen (of Neuzen) is een stad in de gelijknamige gemeente Terneuzen, waarvan het de hoofdplaats is. Terneuzen is een van de laatste plaatsen die stadsrechten heeft verkregen.

Het inwoneraantal van de gemeente bedroeg per 1 april 2011 54.864; daarmee is Terneuzen de grootste Zeeuwse gemeente naar inwoneraantal (bron: CBS). Het gemeentehuis staat in de stad Terneuzen, de grootste plaats van Zeeuws-Vlaanderen. De gemeente ontstond in haar huidige vorm op 1 januari 2003, toen de voormalige gemeenten Axel en Sas van Gent bij Terneuzen gevoegd werden.

De gemeente wordt doorsneden door het Kanaal Gent-Terneuzen, dat de stad Gent in België verbindt met de Westerschelde. In maart 2003 is de vaste-oeververbinding met de 'overkant' gereedgekomen: de Westerscheldetunnel. De toegang tot deze tunnel ligt vlak naast het kanaal.

Terneuzen vervult een centrumfunctie in Zeeuws-Vlaanderen; er is bijvoorbeeld een relatief groot streekziekenhuis en een theater.

De Zeeland Seaports, waartoe zowel de haven van Terneuzen als van Vlissingen behoort, worden gezien als de derde haven van Nederland na Rotterdam en Amsterdam.

De belangrijkste watervoorziening voor recreatieve doeleinden is de Otheensche Kreek. Ten westen van het kanaal ligt de voornaamste vestiging van Dow Chemical in Europa. Deze chemiereus is de grootste werkgever in de provincie Zeeland.

Terneuzen is een Millennium Gemeente.

De Kernen

Na de gemeentelijke herindeling van Zeeuws-Vlaanderen van 1 januari 2003 telt de gemeente veertien officiële kernen en een groot aantal buurtschappen. De hoofdplaats en verreweg de grootste plaats is Terneuzen.

De veertien kernen zijn: Terneuzen, Axel, Sas van Gent, Hoek, Zaamslag, Koewacht, Sluiskil, Philippine, Westdorpe, Biervliet, Zuiddorpe, Zandstraat, Overslag en Spui.
 

Philippine, tegen de Belgische grens gelegen, trekt veel toeristen. Het is vooral bekend om zijn mosselrestaurants. Hoewel begonnen met een enkele eettent stonden er in 2003 acht op een rijtje. Er staat ook een fontein in de vorm van een zachtjes druipende, gigantische mossel op het dorpsplein.

Biervliet in het uiterste westen van de gemeente is een oud vissersdorp. De Nederlands Hervormde Kerk aldaar, de zogenaamde 'Visserskerk' gebouwd in 1659, heeft nog enkele gave gebrandschilderde ramen uit 1660-1661. Het dorpsbeeld wordt ook markant gekenmerkt door de korenmolen De Harmonie, gebouwd in 1842. Maar het meest bekend is Biervliet als geboorteplaats van de uitvinder van het haring kaken Willem Beukelszoon. Op de markt in Biervliet staat dan ook een standbeeld van deze haringkaker.

Axel, een stad ten zuiden van Terneuzen, was lange tijd een zelfstandige gemeente. Axel is ook veel ouder dan Terneuzen.

Zaamslag, ten oosten van Terneuzen, was in de middeleeuwen een belangrijk machtscentrum. In en bij Zaamslag stonden veel bijzondere gebouwen, zoals een kruiskerk, een religieus complex (bestaande uit een hospitaal-klooster en een commanderij ter Tempeliers) en een kasteel aan de Zuidoostkant van het dorp. Hierdoor is Zaamslag cultuurhistorisch, maar ook archeologisch, zeer belangrijk. In de 17e eeuw werd het huidige dorp gebouwd, deze structuur is nog steeds te zien.

Bezienswaardigheden

• De Scheldeboulevard biedt uitzicht op de Westerschelde en het scheepvaartverkeer dat hier vlak langs de kust gaat. In het zomerseizoen worden hier sinds 2000 tal van beelden langs deze boulevard opgesteld.

• Het Arsenaal is een militair gebouw uit 1833, en maakte onderdeel uit van de nieuwe vesting Terneuzen. Tegenwoordig zijn er horecabedrijven in het Arsenaal gevestigd en dienen de waterkelders sinds 1997 als wijnkelder.

• Monument De Vliegende Hollander van P. Griep, een schip in een vroegere kanaalarm, bij de Herengracht.

• De Willibrordustoren is het restant van een neogotische katholieke kerk die in 1915 werd ingewijd en in 1968 werd gesloopt. De vroegere pastorie en de kloosterkapel zijn nog intact, en het schip van de kerk wordt aangegeven met bomenrijen.

• Oud-Terneuzen, een verzameling oude straatjes en huisjes in de binnenstad van Terneuzen, gesitueerd op de oude 16e-eeuwse vestingwerken.

• De Moffenschans, 16e-eeuwse boerenwoning, schans opgeworpen door voornamelijk Duitse huursoldaten in november 1583 onder aanvoering van Phillip van Hohenlohe om weerstand te kunnen bieden bij een aanval door Spaanse troepen.

• Het (oude) Stadhuis van Terneuzen, gelegen aan de Noordstraat, karakteristiek pand met toren. Na het verkrijgen van de stadsrechten is een woonhuis verbouwd met onder meer bouwmateriaal uit de ruïne van het kasteel van de ambachtsheer van Zaamslag. 1647 aangrijpende verbouwing, kelder werd ingericht als "crymeneel ghevangenhuys". Tevens zetel van de "vierschare". Tijdens de Franse bezetting werd in 1807 de toren verlaagd om plaats te maken voor een semafoor voor marinecommunicatie in de lijn Antwerpen-Vlissingen. In 1859 kreeg de toren het uiterlijk zoals tegenwoordig.

• Park aan de Otheense Kreek

• De Zeesluizen met bezoekerscentrum Portaal van Vlaanderen.

Bereikbaarheid

Er is een busverbinding van Connexxion naar Goes, Middelburg, Vlissingen en Gent. Het overige openbare busvervoer wordt door Veolia uitgevoerd. De belangrijkste lijn (lijn 1) die tussen Oostburg en Hulst loopt, vervoert dagelijks veel scholieren van en naar Terneuzen. In totaal rijden er 27 grote bussen van Veolia in Zeeuws-Vlaanderen. Verder zijn er kleinere 9-persoonsbusjes om ook de buitengebieden te kunnen bedienen.

Regionale wegen

De N61 is voor de helft provinciaal en voor een gedeelte van het rijk en loopt via Schoondijke naar Terhole.

De N62 is een provinciale weg die net nabij Goes door de Westerscheldetunnel langs Terneuzen aan de westkant van het Kanaal Gent-Terneuzen gaat over de brug van Sluiskil richting de grens met Zelzate. Rond 2014 moet de Sluiskiltunnel klaar zijn waar deze weg doorheen gaat lopen.

Trein

Er heeft ook een spoorverbinding met Gent bestaan, de Spoorlijn 54 Mechelen - Terneuzen en Spoorlijn 55 Gent - Terneuzen. Deze is echter in 1950 gesloten voor reizigersvervoer, omdat de exploitatie niet rendabel was. Tegenwoordig is deze verbinding deels overgenomen door bussen van Connexxion die in het weekend van Goes naar Gent rijden.

De CD&V-fractie in de gemeenteraad van Gent ziet mogelijkheden om via de goederenspoorlijn naar Terneuzen in de toekomst opnieuw reizigers te vervoeren. De CD&V-fractie denkt dat reizigers van deze lijn vooral gebruik zullen gaan maken voor woon-werkverkeer, het vervoer van studenten, scholieren, toeristen en vooral ook 'shoppers'. Het Zelzaatse raadslid Martin Acke (ook CD&V) juicht de plannen toe. Het geeft de grensstreek, meent hij, een nieuwe impuls.

Onderwijs

In Terneuzen bevinden zich 14 basisscholen en 2 voor middelbaar onderwijs. Daarnaast is er nog 1 ROC voor beroepsonderwijs waar ook een aantal propedeuses van de Hogeschool Zeeland te volgen zijn.

Winkelen

In het centrum zijn de belangrijkste winkelstraten de Noordstraat, de Havenstraat en de Markt. Iets verderop is reeds het Schuttershof gerealiseerd. Verder zijn er in Terneuzen nog winkelgebieden als de Axelsestraat en Winkelcentrum Zuidpolder. Elke laatste zondag van de maand is in het centrum koopzondag.

Het Kanaal

In 1827 werd het Kanaal Gent-Terneuzen in gebruik genomen. Bij Terneuzen kwamen twee schutkolken te liggen. Met de komst van dit kanaal is Terneuzen gegroeid tot een handelsgemeente van formaat. Nog steeds spelen dit kanaal en de havens een belangrijke rol in de economische betekenis van Terneuzen.

1547-1563 Aanleg van Sassevaart met sluizen bij Sas van Gent.
1817 Staten-Generaal willen verzande vaart niet uitgraven.
1823 Besluit over aanleg zeekanaal.
1827 Opening kanaal van Gent naar Terneuzen met sluizen in Terneuzen en Sas van Gent. 1830 -1841 Sluiting kanaal na Belgische Opstand.
1870-1885 Eerste verdieping.
1895-1904 Modernisering sluizen en tweede aanpassing.
1914-1919 Kanaal gesloten door de Eerste Wereldoorlog.
1945 Akkoord over verdieping, verbreding en nieuwe zeesluis bij Terneuzen.
Uitvoering werken tussen 1960 en 1968.
1968: De kanaalverbreding en de nieuwe sluizen worden opgeleverd.

Stadhuis
Enkele maanden voor zijn onverwachte dood gaf Prins Willem van Oranje op 23 april 1584 stadsrechten aan het toen nog kleine Terneuzen. Dit was een direct gevolg van de omstandigheden tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Terneuzen werd bestuurd vanuit het naburige Axel. Omdat in Axel de Spaanse rechters het nog voor het zeggen hadden werd in Terneuzen een Staatse rechtbank geïnstalleerd. Omdat de Terneuzenaren de weekmarkt in Axel niet meer konden bezoeken en om de handel met de vijand te beperken, werd Terneuzen het recht gegund een weekmarkt te houden. In die jaren hadden de bewoners van het kleine stadje het niet gemakkelijk. De gehele streek was namelijk frontgebied. Door inundaties en oorlogshandelingen was de oogst verloren gegaan, waardoor er een onbeschrijflijke armoede heerste. Op 17 juli 1586 deden Staatse troepen vanuit Terneuzen een aanval op het door de Spanjaarden bezette gebied en veroverden de stad.

In 1594 was er al een stadhuis in Terneuzen. Het was een verbouwd woonhuis dat van een torentje was voorzien. Voor de bouw van dit "schepenhuis" werden 50.000 stenen weggehaald bij de ruïne van het kasteel van de ambachtsheer van Zaamslag. Doordat Prins Maurits in 1586 de dijken liet doorsteken liep de ambachtsheerlijkheid Zaamslag onder water. De overblijfselen van het kasteel dienden als bouwmiddelen voor gebouwen in de streek, zo ook voor het stadhuis van Terneuzen. In 1593 was het woonhuis "de geldersche blomme", naast het stadhuis aangekocht en afgebroken om meer ruimte voor een markt te maken.

Het stadhuis was al snel te klein. In 1607 en 1608 volgden er verbouwingen. Uit de stadsrekeningen is veel informatie te halen. Antoni Fransz uit Middelburg leverde hout voor de toren en zoldering, een smid zorgde voor het ijzerwerk aan het stadhuis en toren. Diverse arbeiders en schippers zorgden voor zand ten dienste van de metselaars. De toren en het stadhuis werden geschilderd. Glasmaker Leonaert Willemsz maakte de vensters. De toren had een leien dak, een vaantje en een galerij.

Veertig jaar later, in 1647 werd het stadhuis drastisch verbouwd. Een deel van het stadhuis werd gesloopt, zodat de voorliggende straat breder werd. De kelder van het stadhuis werd ingericht als "crymeneel ghevangenhuys". Beeldsnijder Jan Hardewel uit Middelburg ontving ruim 9 pond voor het maken van 70 steunklampen met loofwerk en twee zittende leeuwtjes voor de pui. Op de stadstoren stonden twee wijzers. Hiermee zal een zonnewijzer zijn bedoeld voor de aanduiding van de dagen. Renier van Rasenborgh ontving 16 ponden Vlaams voor het vervaardigen van een schilderij Justitia geheten, ter verfraaiing van de Vierschare.

In 1807, tijdens de Franse bezetting, werd de toren verlaagd voor de aanleg van een semafoor, een soort telegraaf voor marinesignalen in de lijn Antwerpen-Vlissingen. In 1812 was de semafoor nog altijd bezet, maar het stadhuis ondervond veel schade van de slordigheid waarmee het werd onderhouden. Het regende op zolder erg in waardoor de planken verrotten. Doordat de toren was verlaagd moest het uurwerk verdwijnen. Met het kerkbestuur van de Hervormde Kerk waren afspraken gemaakt over het gebruik van de klok, toren en uurwerk van de kerk.

In 1859 werd het stadhuis vernieuwd en werd er een nieuwe stadhuistoren gebouwd. De termijn van oplevering werd bepaald op 1 juni 1860. Het gebouw kreeg toen het aanzien dat het nog altijd heeft. In 1863 werd er een uurwerk en klok in de toren geplaatst. Het uiterlijk doet denken aan een 19e eeuwse Rooms Katholieke Kerk. In 1972 nam de gemeente Terneuzen haar intrek in het nieuwe, door Bakema ontworpen, stadhuis.

Geschiedenis

De stad Terneuzen heette in de twaalfde eeuw Ter Nose en komt in 1325 voor het eerst in de archieven voor. Ook andere vormen komen voor zoals in 1350 Ter Nessen. Het woord nesse(= nisse) betekent landtong.
Terneuzen lag aan een vaart die in verbinding stond met Gent. In 1460 wordt de haven van Terneuzen voor het eerst vermeld. In deze haven, die lag op de plek van de huidige Markt werden goederen overgeslagen om per trekschuit richting Gent te worden vervoerd. Met de Pacificatie van Gent op 8 november 1576 kwam de stad in de handen van de Staatsen. Terneuzen en Axel lagen tijdens de Tachtigjarige Oorlog samen op een eiland. In 1583 was Axel in Spaanse en Terneuzen in Staatse handen - reden voor Prins Willem van Oranje om Terneuzen op 23 april 1584 stadsrechten te verlenen, dat wil zeggen Terneuzen kreeg een eigen rechtspraak en een weekmarkt.
Op 23 oktober 1794 trokken de Fransen Terneuzen binnen en werd Zeeuws-Vlaanderen ingelijfd bij het Franse Rijk, met de Schelde als grensrivier tussen Frankrijk en de Bataafse Republiek. De bezetting van Terneuzen eindigde op 2 februari 1814.
Op initiatief van koning Willem I werd gedurende de jaren 1825-1827 het Kanaal Gent-Terneuzen aangelegd. De hoge verwachtingen van een economische opbloei van Terneuzen door de aanleg van het kanaal kwamen niet uit. Daarin kwam verbetering toen omstreeks 1870 spoorlijnen van Terneuzen naar Mechelen en Gent werden aangelegd. Terneuzen werd een belangrijke overslag- en opslaghaven van massagoederen.
De Tweede Wereldoorlog begon in Terneuzen op 20 mei 1940 met het bevel van de Belgische militaire commandant aan de bevolking de stad te verlaten i.v.m. een dreigend bombardement. De Duitsers trokken de stad op 24 mei binnen. De oorlog eindigde in Terneuzen begin september 1944 met de vlucht van Duitse troepen over de Schelde. De Polen trokken de stad op 20 september binnen.
Op 1 februari 1953 veroorzaakte een combinatie van zeer hoge vloed en een noordwesterstorm de Watersnoodramp. In Terneuzen stroomde het water over het dijkje van het vissershaventje en de hoogte bij het postkantoor, zodat in het lage deel van de binnenstad het water 1 meter hoog kwam te staan.
Bevolkingsontwikkeling Terneuzen-Stad: 200 inwoners in 1700, 300 inwoners in 1750, 380 inwoners in 1779, 571 inwoners in 1811, 607 inwoners in 1821, 884 inwoners in 1829. In 2010 telt Terneuzen-Stad 24819 inwoners.
Terneuzen is bekend als de stad van De Vliegende Hollander, bekend uit de gelijknamige opera van Richard Wagner. Volgens de overlevering zou deze tegen God opstandige kapitein Willem van der Decken uit Terneuzen afkomstig zijn.

Belgische opstand
In 1830 probeerden Belgische opstandelingen de Zeeuws-Vlaamse bewoners over te halen zich bij hen aan te sluiten, zodat Zeeuws-Vlaanderen een deel kon worden van het te stichten Belgische koninkrijk. Op 20 oktober van dat jaar trokken zo’n 75 bewapende Belgische opstandelingen, onder leiding van Ernest Gregoire de stad binnen met de bedoeling Zeeuws-Vlaanderen in te nemen. De Rijks Ontvanger van Terneuzen werd zijn geld afhandig gemaakt, en bij de kapitein van de 5e compagnie van de rustende schutterij werden 25 geweren en 4 sabels met toebehoren meegenomen. Na nog geen vier uur in Terneuzen aanwezig te zijn geweest vertrokken ze echter weer. De reden van hun vertrek is onduidelijk. Bij Koninklijk Besluit van 17 juli 1833 werd de vesterking van de vesting Terneuzen bevolen. De nieuwe vestingwerken bestonden uit negen bastions, een aantal stadspoorten, kruitkelders en andere gebouwen. De Arsenaalkazerne aan de Nieuwstraat maakte ook deel uit van deze vestingwerken.
 
Eerste Wereldoorlog
Van de Eerste Wereldoorlog heeft Terneuzen weinig gevolgen ondervonden. In augustus 1914 kwamen veel Belgische vluchtelingen naar Zeeuws-Vlaanderen. Na de val van Antwerpen op 9 oktober 1914 werd dit nog veel erger.
 
Tweede Wereldoorlog
Vanaf 24 mei 1940 kwam Terneuzen onder Duitse bezetting. Op 20 september 1944 werd Terneuzen bevrijd door een onderdeel van een Poolse pantserdivisie.
 
Laatste kwart 20e eeuw
Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog kreeg Terneuzen op 1 februari 1953 te maken met de Watersnoodramp. Het lage gedeelte van het stadscentrum heeft een aantal dagen te kampen gehad met een behoorlijke wateroverlast. Vele vrijwilligers en de hulpdiensten zoals brandweer, en een honderdtal militairen uit Weert hebben veel werk verzet om alles weer op orde te krijgen.

In 1968 werd de kanaalverbreding en de nieuwe sluizen opgeleverd. De kanaalverbreding en de nieuwe sluizen hebben ervoor gezorgd dat Terneuzen behoorlijk ging groeien. Mede de komst van chemiegigant Dow heeft ervoor gezorgd dat Terneuzen thans de grootste gemeente van Zeeuws-Vlaanderen is en een belangrijk handels- en industriecentrum is geworden. Na het openen van de Westerscheldetunnel in 2003 is Zeeuws-Vlaanderen, en Terneuzen, niet meer afhankelijk van de veerdiensten over de Westerschelde.